فناوری چاپ سه‌بعدی در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین تحولات دندانپزشکی دیجیتال تبدیل شده است. این فناوری ابتدا بیشتر در ساخت مدل‌های تشخیصی، گایدهای جراحی، الاینرها و پروتزهای موقت استفاده می‌شد، اما امروزه کاربرد آن به سمت ساخت ترمیم‌های دندانی طولانی‌مدت مانند روکش‌ها، اینله‌ها، آنله‌ها و ونیرها نیز گسترش یافته است.

یکی از پرسش‌های مهم در دندانپزشکی ترمیمی این است که آیا رزین‌های چاپ سه‌بعدی می‌توانند از نظر کیفیت، دوام، زیبایی و دقت ساخت با مواد مرسوم مانند سرامیک‌ها، کامپوزیت‌های رزینی و بلوک‌های CAD/CAM رقابت کنند یا خیر.

در همین زمینه، مقاله‌ای با عنوان:

3D-printed resins intended for long-term restoration vs. conventional materials: A systematic review and network meta-analysis of in vitro studies

در سال ۲۰۲۶ در مجله معتبر Journal of Dentistry منتشر شده است. این مقاله یک مرور سیستماتیک و فراتحلیل شبکه‌ای از مطالعات آزمایشگاهی است و تلاش می‌کند عملکرد رزین‌های چاپ سه‌بعدی را در مقایسه با مواد ترمیمی رایج بررسی کند.

این مطالعه در Journal of Dentistry، Volume 167، Article 106531 منتشر شده و در تاریخ ۳۱ ژانویه ۲۰۲۶ به صورت آنلاین در دسترس قرار گرفته است.

نویسندگان و مراکز علمی مشارکت‌کننده

این مقاله توسط گروهی از پژوهشگران بین‌المللی از کشورهای اکوادور و برزیل انجام شده است. نویسندگان مقاله عبارت‌اند از:

• Eddy Jhonny Alvarez Lalvay
• Fabíola Galbiatti de Carvalho
• Antoni Raupp da Silva
• Francisco Amaro Cruz Morganti
• Fabrício Mezzomo Collares
• Eliseu Aldrighi Münchow

وابستگی‌های دانشگاهی نویسندگان شامل چند مرکز علمی معتبر در آمریکای جنوبی است، از جمله:

• دانشگاه مرکزی اکوادور، کیتو، اکوادور
• دانشگاه فدرال ریو گرانده دو سول، پورتو آلگره، برزیل
• دانشگاه فدرال جوئیز دی فورا، جوئیز دی فورا، برزیل
• دانشگاه فدرال اوبرلندیا، اوبرلندیا، برزیل

حضور پژوهشگران از چند دانشگاه مختلف باعث شده است این مطالعه از نظر طراحی پژوهشی و تحلیل داده‌ها ساختاری قوی‌تر داشته باشد و بتواند دیدگاه جامعی درباره وضعیت فعلی رزین‌های چاپ سه‌بعدی در دندانپزشکی ترمیمی ارائه دهد.

چرا این موضوع اهمیت دارد؟

ترمیم‌های دندانی طولانی‌مدت باید چند ویژگی مهم داشته باشند. این ترمیم‌ها باید از نظر مکانیکی مقاوم باشند، در برابر نیروهای جویدن دچار شکست نشوند، رنگ و ظاهر طبیعی خود را حفظ کنند و از همه مهم‌تر، با دقت بالا روی دندان قرار بگیرند.

در دندانپزشکی دیجیتال، روش‌های مختلفی برای ساخت ترمیم وجود دارد. یکی از روش‌های رایج، ساخت با سیستم‌های CAD/CAM است. در این روش، ترمیم از یک بلوک سرامیکی یا رزینی تراش داده می‌شود. این فرآیند را می‌توان نوعی ساخت تفریقی دانست، زیرا بخشی از ماده اولیه در طول تراش حذف می‌شود.

در مقابل، چاپ سه‌بعدی یک روش ساخت افزودنی است. در این روش، ترمیم به صورت لایه‌به‌لایه ساخته می‌شود. همین تفاوت بنیادی باعث شده است چاپ سه‌بعدی از نظر کاهش هدررفت مواد، سرعت تولید و امکان ساخت طراحی‌های پیچیده‌تر، مورد توجه زیادی قرار بگیرد.

با این حال، یک پرسش کلیدی همچنان باقی است:

آیا دقت و سرعت چاپ سه‌بعدی به معنای عملکرد بهتر بالینی است؟

پاسخ این پرسش ساده نیست. به همین دلیل، نویسندگان این مقاله تلاش کردند شواهد موجود را به صورت سیستماتیک بررسی کنند.

هدف اصلی مطالعه

هدف اصلی این مطالعه، مقایسه عملکرد رزین‌های چاپ سه‌بعدی مخصوص ترمیم‌های طولانی‌مدت با مواد مرسوم دندانپزشکی بود.

مواد مرسوم شامل مواردی مانند:

• سرامیک‌های دندانی
• کامپوزیت‌های رزینی مستقیم
• بلوک‌های رزینی یا سرامیکی CAD/CAM
• مواد پلیمری مورد استفاده در ترمیم‌های غیرمستقیم

پژوهشگران در این مطالعه به دنبال بررسی این موضوع بودند که رزین‌های چاپ سه‌بعدی از نظر ویژگی‌های مختلف، در چه سطحی نسبت به مواد سنتی قرار می‌گیرند.

ویژگی‌های بررسی‌شده شامل موارد زیر بود:

• تطابق حاشیه‌ای
• تطابق داخلی
• سختی سطحی
• مقاومت خمشی
• مقاومت در برابر شکست
• تغییر رنگ
• شفافیت
• خواص نوری
• ویژگی‌های فیزیکی و مکانیکی کلی

روش انجام مطالعه

این مقاله به صورت مرور سیستماتیک و فراتحلیل شبکه‌ای بیزی انجام شده است.

مرور سیستماتیک به این معناست که پژوهشگران با یک روش مشخص و از پیش تعریف‌شده، مطالعات منتشرشده در پایگاه‌های علمی مختلف را جست‌وجو و بررسی کرده‌اند. هدف از این کار، کاهش خطا و سوگیری در انتخاب مطالعات است.

فراتحلیل شبکه‌ای یا Network Meta-Analysis نیز روشی پیشرفته‌تر از فراتحلیل معمولی است. در فراتحلیل معمولی معمولاً دو گروه به صورت مستقیم با یکدیگر مقایسه می‌شوند، اما در فراتحلیل شبکه‌ای امکان مقایسه چندین ماده یا روش مختلف به صورت هم‌زمان فراهم می‌شود؛ حتی اگر همه آن‌ها مستقیماً در یک مطالعه با هم مقایسه نشده باشند.

در این پژوهش، نویسندگان با استفاده از این روش توانستند تصویری جامع‌تر از جایگاه رزین‌های چاپ سه‌بعدی نسبت به مواد مرسوم ارائه دهند.

تعداد مطالعات بررسی‌شده

در فرآیند جست‌وجو و انتخاب مقالات، پژوهشگران ابتدا تعداد زیادی مقاله مرتبط را شناسایی کردند. پس از حذف موارد تکراری، بررسی عنوان و چکیده، و ارزیابی متن کامل مقالات، در نهایت ۵۰ مطالعه آزمایشگاهی وارد مرور سیستماتیک شدند.

از میان این مطالعات، بخشی از آن‌ها برای انجام فراتحلیل شبکه‌ای مناسب بودند. در نهایت، داده‌های قابل مقایسه از مطالعات مختلف برای تحلیل آماری استفاده شد.

این مطالعات عمدتاً در شرایط آزمایشگاهی یا in vitro انجام شده بودند. یعنی عملکرد مواد در محیط کنترل‌شده آزمایشگاه بررسی شده بود، نه مستقیماً در دهان بیماران.

این نکته اهمیت زیادی دارد، زیرا شرایط واقعی دهان بسیار پیچیده‌تر از محیط آزمایشگاه است.

تفاوت چاپ سه‌بعدی با CAD/CAM در ساخت ترمیم

برای درک بهتر نتایج مقاله، باید تفاوت دو روش اصلی ساخت دیجیتال را بشناسیم.

در روش CAD/CAM، ابتدا ترمیم به صورت دیجیتال طراحی می‌شود و سپس از یک بلوک آماده، توسط دستگاه فرز تراش داده می‌شود. این روش دقت بالایی دارد، اما محدودیت‌هایی هم دارد. برای مثال، قطر فرز دستگاه می‌تواند بر ظرافت نواحی داخلی و حاشیه‌ای ترمیم تأثیر بگذارد. همچنین بخشی از ماده اولیه در طول تراش از بین می‌رود.

در روش چاپ سه‌بعدی، ترمیم به صورت لایه‌به‌لایه از رزین ساخته می‌شود. این روش می‌تواند در ایجاد جزئیات ظریف و هندسه‌های پیچیده عملکرد خوبی داشته باشد. از طرف دیگر، کیفیت نهایی ترمیم چاپ‌شده به عواملی مانند نوع رزین، زاویه چاپ، ضخامت لایه‌ها، شدت نور، زمان پخت، شست‌وشو، پس‌پردازش و پولیش وابسته است.

بنابراین، چاپ سه‌بعدی اگرچه از نظر فناوری بسیار جذاب است، اما نتیجه نهایی آن به شدت به پروتکل ساخت و کیفیت ماده بستگی دارد.

مهم‌ترین یافته مقاله: دقت بالای تطابق حاشیه‌ای و داخلی

یکی از برجسته‌ترین نتایج این مطالعه، عملکرد خوب رزین‌های چاپ سه‌بعدی از نظر تطابق حاشیه‌ای و داخلی بود.

تطابق حاشیه‌ای به میزان نشستن دقیق لبه ترمیم روی حاشیه دندان گفته می‌شود. اگر بین ترمیم و دندان فاصله وجود داشته باشد، احتمال تجمع پلاک، نفوذ میکروبی، پوسیدگی ثانویه، التهاب لثه و شکست درمان افزایش پیدا می‌کند.

تطابق داخلی نیز به میزان هماهنگی سطح داخلی ترمیم با شکل دندان آماده‌شده اشاره دارد. هرچه تطابق داخلی بهتر باشد، ضخامت سمان یکنواخت‌تر خواهد بود و احتمال بروز مشکلات کلینیکی کاهش می‌یابد.

بر اساس یافته‌های این مقاله، رزین‌های چاپ سه‌بعدی در بسیاری از مطالعات توانستند از نظر تطابق حاشیه‌ای و داخلی عملکردی بسیار خوب نشان دهند. حتی در برخی مقایسه‌ها، دقت آن‌ها از ترمیم‌های ساخته‌شده با روش‌های تراش CAD/CAM بهتر گزارش شد.

این موضوع نشان می‌دهد که چاپ سه‌بعدی از نظر دقت ابعادی ظرفیت بالایی دارد و می‌تواند در ساخت ترمیم‌هایی که نیاز به جزئیات دقیق دارند، مفید باشد.

محدودیت مهم: ضعف نسبی در خواص مکانیکی

با وجود عملکرد مثبت در تطابق حاشیه‌ای، نتایج مقاله نشان داد که رزین‌های چاپ سه‌بعدی از نظر خواص مکانیکی هنوز به طور کامل با مواد مرسوم برابری نمی‌کنند.

خواص مکانیکی شامل ویژگی‌هایی مانند:

• سختی سطحی
• مقاومت خمشی
• مقاومت در برابر شکست
• مدول الاستیسیته
• مقاومت در برابر سایش

در ترمیم‌های دندانی، این ویژگی‌ها اهمیت زیادی دارند. ترمیم‌ها به طور مداوم تحت نیروهای جویدن قرار می‌گیرند. این نیروها مخصوصاً در نواحی خلفی دهان، یعنی دندان‌های آسیاب و آسیای کوچک، بیشتر هستند.

نتایج این مرور نشان داد که رزین‌های چاپ سه‌بعدی در بسیاری از موارد از نظر مکانیکی عملکردی مشابه یا ضعیف‌تر از مواد CAD/CAM و سرامیک‌ها دارند.

این یافته به این معنا نیست که رزین‌های چاپ سه‌بعدی غیرقابل استفاده هستند، بلکه نشان می‌دهد کاربرد آن‌ها باید با دقت انتخاب شود. به عنوان مثال، استفاده از این مواد در نواحی با فشار زیاد یا در بیمارانی که عادات پارافانکشنال مانند دندان‌قروچه دارند، ممکن است نیازمند احتیاط بیشتری باشد.

خواص نوری و زیبایی؛ هنوز جای پیشرفت وجود دارد

در دندانپزشکی زیبایی، تنها استحکام کافی نیست. ترمیم باید از نظر رنگ، شفافیت و ظاهر نیز با دندان طبیعی هماهنگ باشد.

در این مطالعه، ویژگی‌هایی مانند پایداری رنگ و شفافیت نیز بررسی شدند. نتایج نشان داد که رزین‌های چاپ سه‌بعدی در برخی موارد از نظر پایداری رنگ و خواص نوری عملکردی پایین‌تر از سرامیک‌ها دارند.

این مسئله از نظر بالینی بسیار مهم است، زیرا ترمیم‌های قدامی یا ترمیم‌هایی که در ناحیه لبخند قرار می‌گیرند، باید ظاهر طبیعی و پایدار داشته باشند.

رزین‌های دندانی ممکن است در برابر نوشیدنی‌ها و مواد رنگ‌زا مانند قهوه، چای، نوشابه، شراب قرمز یا برخی مواد غذایی دچار تغییر رنگ شوند. همچنین نوع پرداخت و پولیش سطحی می‌تواند بر میزان جذب رنگ و ظاهر نهایی ترمیم تأثیر بگذارد.

نویسندگان مقاله اشاره می‌کنند که برای بهبود عملکرد نوری رزین‌های چاپ سه‌بعدی، باید روی فرمولاسیون مواد، فرآیند پلیمریزاسیون، روش‌های پس‌پردازش و پروتکل‌های پولیش کار بیشتری انجام شود.

نقش پس‌پردازش در کیفیت نهایی ترمیم

یکی از نکات مهم در چاپ سه‌بعدی دندانپزشکی، مرحله پس‌پردازش است. ترمیم چاپ‌شده بلافاصله پس از خروج از دستگاه، محصول نهایی محسوب نمی‌شود. معمولاً باید شست‌وشو، خشک‌کردن، پخت نهایی و گاهی پرداخت و پولیش روی آن انجام شود.

کیفیت این مراحل می‌تواند تأثیر زیادی بر خواص نهایی ترمیم داشته باشد.

برای مثال:

• پخت ناکافی می‌تواند باعث کاهش استحکام شود.
• شست‌وشوی نامناسب می‌تواند رزین باقی‌مانده روی سطح را حفظ کند.
• پولیش ضعیف می‌تواند باعث زبری سطح و افزایش رنگ‌پذیری شود.
• زاویه چاپ می‌تواند بر دقت ابعادی و مقاومت مکانیکی اثر بگذارد.

بنابراین، موفقیت رزین‌های چاپ سه‌بعدی تنها به نوع ماده وابسته نیست، بلکه به کل زنجیره تولید بستگی دارد.

آیا رزین‌های چاپ سه‌بعدی برای ترمیم‌های طولانی‌مدت مناسب هستند؟

پاسخ این سؤال باید با احتیاط داده شود.

بر اساس نتایج این مقاله، رزین‌های چاپ سه‌بعدی فناوری بسیار امیدوارکننده‌ای هستند، اما هنوز به طور کامل جایگزین مواد سنتی نشده‌اند.

نقطه قوت اصلی آن‌ها، دقت ساخت و تطابق حاشیه‌ای مناسب است. این ویژگی می‌تواند در کاهش خطاهای ساخت و بهبود نشستن ترمیم روی دندان نقش مهمی داشته باشد.

اما از طرف دیگر، ضعف نسبی در خواص مکانیکی و نوری باعث می‌شود که هنوز نتوان آن‌ها را در همه شرایط بالینی، جایگزین قطعی سرامیک‌ها یا مواد CAD/CAM دانست.

به بیان ساده‌تر، چاپ سه‌بعدی در دندانپزشکی ترمیمی آینده بسیار روشنی دارد، اما هنوز به مرحله‌ای نرسیده است که در تمام موارد بهترین انتخاب باشد.

اهمیت بالینی نتایج مقاله

نویسندگان مقاله تأکید می‌کنند که با وجود پیشرفت قابل توجه رزین‌های چاپ سه‌بعدی، این مواد در حال حاضر برای ترمیم‌های تک‌واحدی طولانی‌مدت هنوز به سطح عملکرد سیستم‌های سنتی نرسیده‌اند.

این جمله از نظر بالینی بسیار مهم است. یعنی دندانپزشک هنگام انتخاب ماده ترمیمی باید شرایط بیمار، محل ترمیم، میزان نیروهای واردشده، نیازهای زیبایی و شواهد علمی موجود را در نظر بگیرد.

برای مثال، ممکن است رزین چاپ سه‌بعدی در برخی موارد کم‌فشار یا در شرایطی که دقت ساخت اولویت دارد، انتخاب مناسبی باشد. اما در نواحی خلفی، در بیماران با نیروی جویدن بالا یا در مواردی که پایداری رنگ طولانی‌مدت بسیار مهم است، ممکن است سرامیک‌ها یا مواد CAD/CAM همچنان گزینه مطمئن‌تری باشند.

چرا مطالعات بالینی بیشتری لازم است؟

بیشتر مطالعات بررسی‌شده در این مقاله آزمایشگاهی بودند. مطالعات آزمایشگاهی برای شناخت خواص مواد ضروری هستند، اما نمی‌توانند به طور کامل شرایط واقعی دهان را شبیه‌سازی کنند.

در محیط دهان، ترمیم‌ها با عوامل مختلفی مواجه می‌شوند:

• بزاق
• تغییرات دمایی
• فشارهای مکرر جویدن
• سایش روزانه
• تغییرات pH
• مواد غذایی رنگ‌زا
• باکتری‌ها
• عادات بیمار مانند دندان‌قروچه

به همین دلیل، حتی اگر یک ماده در آزمایشگاه عملکرد خوبی داشته باشد، برای تأیید موفقیت واقعی آن باید مطالعات بالینی طولانی‌مدت انجام شود.

نویسندگان مقاله نیز بر همین موضوع تأکید دارند و بیان می‌کنند که برای تأیید دوام و عملکرد بالینی رزین‌های چاپ سه‌بعدی، شواهد بالینی بیشتری لازم است.

جمع‌بندی نهایی

مقاله منتشرشده در Journal of Dentistry نشان می‌دهد که رزین‌های چاپ سه‌بعدی یکی از مسیرهای مهم آینده دندانپزشکی دیجیتال هستند. این مواد از نظر دقت ابعادی، تطابق حاشیه‌ای و تطابق داخلی عملکرد امیدوارکننده‌ای دارند و می‌توانند در برخی کاربردها بسیار مفید باشند.

با این حال، نتایج این مرور سیستماتیک و فراتحلیل شبکه‌ای نشان می‌دهد که رزین‌های چاپ سه‌بعدی از نظر خواص مکانیکی، فیزیکی و نوری هنوز در بسیاری از موارد مشابه یا ضعیف‌تر از مواد سنتی هستند.

بنابراین، این مواد را باید یک فناوری نوظهور و در حال پیشرفت دانست، نه جایگزینی کامل و قطعی برای سرامیک‌ها و مواد CAD/CAM.

آینده استفاده گسترده از رزین‌های چاپ سه‌بعدی در ترمیم‌های طولانی‌مدت به چند عامل بستگی دارد:

• بهبود فرمولاسیون رزین‌ها
• افزایش مقاومت مکانیکی
• بهبود پایداری رنگ
• ارتقای پروتکل‌های پس‌پردازش
• استانداردسازی روش‌های چاپ
• انجام مطالعات بالینی طولانی‌مدت

در حال حاضر، بهترین رویکرد این است که دندانپزشکان از این فناوری با آگاهی، دقت و بر اساس شواهد علمی استفاده کنند.

نتیجه کاربردی برای دندانپزشکان

رزین‌های چاپ سه‌بعدی می‌توانند در دندانپزشکی دیجیتال نقش مهمی داشته باشند، اما انتخاب آن‌ها باید بر اساس شرایط بالینی انجام شود. اگر هدف اصلی، دقت ساخت و تطابق مناسب باشد، این مواد گزینه‌ای بسیار جذاب هستند. اما اگر ترمیم در ناحیه‌ای با فشار زیاد قرار دارد یا نیاز به زیبایی و پایداری رنگ بلندمدت وجود دارد، هنوز باید با احتیاط بیشتری به سراغ آن‌ها رفت.

به طور خلاصه، چاپ سه‌بعدی آینده دندانپزشکی ترمیمی را تغییر خواهد داد؛ اما این آینده هنوز در حال تکامل است.

---

مشخصات مقاله اصلی

عنوان مقاله:

3D-printed resins intended for long-term restoration vs. conventional materials: A systematic review and network meta-analysis of in vitro studies

مجله:

Journal of Dentistry

سال انتشار:

2026

جلد و شماره مقاله:

Volume 167, Article 106531

نویسندگان:

Eddy Jhonny Alvarez Lalvay, Fabíola Galbiatti de Carvalho, Antoni Raupp da Silva, Francisco Amaro Cruz Morganti, Fabrício Mezzomo Collares, Eliseu Aldrighi Münchow

دانشگاه‌ها و مراکز علمی:

Central University of Ecuador, Quito, Ecuador

Federal University of Rio Grande do Sul, Porto Alegre, Brazil

Federal University of Juiz de Fora, Juiz de Fora, Brazil

Federal University of Uberlandia, Uberlandia, Brazil