ردپای آمالگام در بدن کودکان؛ نتیجه یک پایش ۱۷ ساله چه بود؟

با افزایش حساسیت‌های بین‌المللی پیرامون سمیت جیوه به عنوان یکی از ۱۰ ترکیب شیمیایی خطرناک برای سلامت عمومی طبق اعلام سازمان بهداشت جهانی (WHO)، کنوانسیون بین‌المللی میناماتا (Minamata Convention) کشورها را به کاهش و حذف تدریجی آمالگام دندانی ملزم کرده است. جیوه عنصری ($Hg^0$Hg0) که حدود ۵۰ درصد از ترکیب آمالگام را تشکیل می‌دهد، به طور مداوم و به ویژه در حین جویدن یا مسواک زدن تبخیر شده و جذب بدن می‌شود. پایش زیستی انسانی (Human Biomonitoring) معتبرترین ابزار برای ارزیابی این مواجهه است. در همین راستا، یک مطالعه همگروهی جامع و ملی در کشور اسلوونی که نتایج بالینی آن در سال ۲۰۲۶ منتشر شده است، اثرات بلندمدت سیاست‌های کاهش مصرف آمالگام دندانی را بر سطوح جیوه ادراری ($U\text{-}Hg$U-Hg) در بین ۱۴۱۲ کودک طی یک دوره ۱۷ ساله (۲۰۰۷ تا ۲۰۲۴) مورد ارزیابی دقیق قرار داده است.

متدولوژی، کارزارهای ملی و روش‌های سنجش آزمایشگاهی

این پژوهش با یکپارچه‌سازی و همسان‌سازی داده‌های حاصل از ۴ کارزار پایش زیستی ملی بزرگ انجام شد:

1. کارزار PHIME در سال ۲۰۰۷
2. کارزار DEMOCOPHES در سال‌های ۲۰۱۱-۲۰۱۲
3. کارزار CROME در سال ۲۰۱۶
4. کارزار SLO-HBM-II در سال‌های ۲۰۱۸-۲۰۲۴

تمامی نمونه‌های ادرار کودکان (۶ تا ۱۱ سال) تحت پروتکل‌های یکسان در دپارتمان علوم محیطی انستیتو یوزف استفان آنالیز شدند. به دلیل پیشرفت فناوری در طول ۱۷ سال، متدهای سنجش از طیف‌سنجی جذب اتمی بخار سرد (CVAAS) در دوره‌های اولیه به روش پیشرفته طیف‌سنجی جرمی پلاسمای جفت‌شده القایی سه چهارقطبی (QQQ-ICP-MS) با حد تشخیص بسیار پایین ($0.04\text{ ng/mL}$0.04 ng/mL) در دوره‌های اخیر ارتقا یافتند. جهت معادل‌سازی و کنترل کیفی داده‌ها در طول این سال‌ها، از نمونه‌های استاندارد مرجع بین‌المللی (مانند ClinCheck Urine Control) استفاده شد تا مقایسه‌پذیری داده‌ها به طور دقیق تضمین شود. غلظت کراتینین ادرار نیز جهت خنثی کردن اثر رقت ادرار اندازه‌گیری شد.

یافته‌های کلیدی آماری و تحلیل مدل‌سازی چندسطحی

• کاهش چشمگیر بار بیولوژیک: میانه غلظت جیوه ادراری کودکان از $0.76\text{ ng/mL}$0.76 ng/mL (معادل $0.72\text{ }\mu\text{g/g}$0.72 μg/g کراتینین) در سال ۲۰۰۷ به $0.22\text{ ng/mL}$0.22 ng/mL (معادل $0.21\text{ }\mu\text{g/g}$0.21 μg/g کراتینین) در دوره اخیر (۲۰۱۸-۲۰۲۴) کاهش یافته است که نشان‌دهنده یک روند کاهشی سالانه معادل ۵.۵ درصد است.
• رابطه دوز-پاسخ مستقیم: همبستگی مثبت آماری شدیدی بین تعداد دندان‌های ترمیم شده با آمالگام و غلظت جیوه ادراری مشاهده شد (ضریب همبستگی اسپیرمن بین ۰.۳۱۵ تا ۰.۳۴۰).
• تحلیل سهم آمالگام در روند کاهشی: مدل‌های رگرسیون اثرات آمیخته چندسطحی نشان دادند که با وارد کردن متغیر «تعداد پرکردگی‌های آمالگام» به مدل آماری، اثر فاکتور زمان تا ۵۹٪ تضعیف می‌شود. این یافته از نظر سم‌شناسی اثبات می‌کند که علت اصلی و ۵۹ درصدی کاهش جیوه ادراری کودکان در این ۱۷ سال، حذف تدریجی و سیستماتیک آمالگام دندانی بوده است.
• کاهش شیوع بالینی: شیوع استفاده از آمالگام در دندان‌های کودکان از ۶۵٪ در سال ۲۰۰۷ به رقم چشمگیر ۳٪ در سال ۲۰۲۴ رسید. همچنین، میانگین تعداد دندان‌های آمالگام‌شده در کودکان واجد ترمیم، از ۳.۰۲ filling به ۱.۰۰ filling کاهش یافت. این مطالعه نشان داد اثر آزادسازی جیوه به ازای هر واحد ترمیم آمالگام در طول زمان ثابت مانده، اما بار کلی جیوه به دلیل کاهش تعداد ترمیم‌ها در دهان کودکان کم شده است.

تغییر منبع اصلی مواجهه از آمالگام به رژیم غذایی (مصرف ماهی)

یافته جذاب دیگر این پژوهش نشان داد با حذف تدریجی آمالگام به عنوان منبع غالب مواجهه با جیوه غیرآلی، نقش رژیم غذایی (مواجهه با متیل‌جیوه از طریق مصرف ماهی) در مدل‌های آماری برجسته‌تر شده است. نرخ مصرف بالای ماهی (بیش از ۳ وعده در ماه) در بین کودکان از ۱۹.۷٪ به ۶۷.۵٪ افزایش یافته و پایش جیوه ادرار در سال‌های اخیر بیشتر منعکس‌کننده متیل‌جیوه رژیم غذایی (که در بدن به جیوه معدنی متبلور و دفع می‌شود) بوده است. همچنین کودکانی که در مناطق با سابقه آلودگی صنعتی یا معدنی جیوه (مانند منطقه تاریخی معدن جیوه Idrija) زندگی می‌کردند، علیرغم کاهش استفاده از آمالگام، کماکان سطوح بالاتری از جیوه ادراری را نسبت به مناطق شهری نشان دادند که نشان‌دهنده ماندگاری منابع مواجهه محیطی است.

ارزیابی ریسک سلامت و پیامدها برای جامعه دندانپزشکی

از منظر ایمنی بالینی، مرز هشدار تعریف شده توسط کمیسیون پایش زیستی آلمان (HBM-I) برای جیوه ادراری کودکان برابر با $7\text{ ng/mL}$7 ng/mL است. خوشبختانه در این مطالعه، تنها ۶ کودک از میان ۱۴۱۲ شرکت‌کننده سطوح بالاتر از این مرز را نشان دادند که همگی متعلق به دوره‌های اولیه (PHIME و DEMOCOPHES) بودند. این داده‌ها مهر تأییدی بر موفقیت‌آمیز بودن حذف تدریجی آمالگام دندانی و گذار به سمت دندانپزشکی بدون جیوه (توسعه کامپوزیت‌های دندانی و مواد زیست‌سازگار جدید) به عنوان یک سیاست پیشگیرانه کارآمد است.

• عنوان مقاله اصلی: Human biomonitoring in support of the Minamata Convention: a case of phasing out dental amalgam
• نویسندگان (Authors):

Vanja Usenik, Adna Alilović Osolin, Janja Snoj Tratnik, Marta Jagodic Hudobivnik, Darja Mazej, David Kocman, Davor Kontić, Milena Horvat

• وابستگی سازمانی (Affiliation):

Department of Environmental Sciences, Jožef Stefan Institute, Ljubljana, Slovenia / International Postgraduate School Jožef Stefan, Ljubljana, Slovenia

• نام ژورنال: Environmental Health
• سال انتشار: 2026
• مشخصات نشر: Volume 25, Article number 8 (Environmental Health (2026) 25:8)
• شناسه دیجیتال (DOI / منبع استناد): به عنوان بخشی از ارزیابی اثربخشی ماده ۲۲ کنوانسیون بین‌المللی میناماتا.